بي گمان اميرکبير يکي از بزرگترين و برجسته ترين شخصيت هاي تاريخ ايران زمين است. بزرگمردي که به ميزان بسيار قابل توجهي هم بر نفس خود امير بود آنچنان که از او شخصيتي وارسته و مبادي آداب ديني و ملتزم به احکام شريعت محمدي(ص) ساخته بود و هم به واسطه عقل مداري و درايت و تدبيري که داشت در همان مدت کوتاه اما بسيار افتخار آفرين سه سال و سه ماهه صدارتش به شهادت تاريخ، اثبات کرد که امير و مملکت داري بس شايسته و لايق، امين، دلسوز و کارآمد براي اين مُلک و ملت بود. گر چه خون اين سياست مدار بزرگ و تأثيرگذار در تاريخ و پيشرفت ايران در سن حدود ۴۶ سالگي به دستور شاه بس نالايق قجري و دسيسه گران و عمالشان در حمام فين کاشان جاري شد اما اسناد معتبر تاريخي شهادت مي دهد عمر کوتاه و صدارت بس کوتاهتر اين رادمرد، پر از خير و برکت براي اين مُلک و ملت بوده است.

سرکوب شورش تجزيه طلبانه سالار (والي خراسان) براي جدا کردن خراسان از ايران، سر و سامان دادن به ارتش و صدور امريه براي استفاده ارتشيان از پارچه ايراني، مبارزه جدي و سرکوب فرقه ضاله بهائيت و خاموش کردن فتنه باب که قصد داشتند علاوه بر حاکم کردن عقايد انحرافيشان بر کشور، اختيار حکومت را نيز به قبضه خود درآورند، ايجاد و گسترش روابط با کشورهاي اروپايي و ايجاد سياست موازنه منفي با استعمارگراني همچون روس و انگليس، سر و سامان دادن به امور ديواني و مالياتي و دخل و خرج کشور، کاهش حقوق شاه و کاستن از مواجب شاهزاده ها و درباريان و قطع مواجب برخي از آقازاده ها و ديگران، تلاش جدي براي محو رشوه خواري درباريان و دولتيان و مأموران دولتي، حذف القاب و عناوين پرطمطراق درباري، تأسيس مدرسه دارالفنون و ايجاد رشته هايي مثل پزشکي، مهندسي و... با پيگيري هاي جدي براي دعوت استادان مجرب از کشورهايي مانند اتريش، ايتاليا و فرانسه براي تربيت نسل متخصص و کارآمد به منظور عمران و آباداني و ساخت کشور، تنها بخشي از خدمات ارزنده، به ياد ماندني و ماندگار اميرکبير به ايران زمين است.

بگذريم از اين که چقدر اين فرزند برومند ايران در زمينه هاي مختلف خون دل خورد، از دسيسه هايي که خصوصاً استعمار پير انگليس و عواملش در داخل براي او چيدند تا آن جا که با همکاري مادر شاه نالايق قجري و برخي ديگر اين دسيسه ها و بدخواهي ها به ريختن خون اميرکبير منجر شد تا خون دلي که چاپلوسان و متملقان و بادمجان دور قاب چين هاي درباري و غيردرباري به دل او کردند و چه سعايت ها و بدخواهي ها که از امير نکردند تا آنجا که همان شاهي که خود همه امور را به خاطر لياقت امير به او سپرده بود و لقب اميرکبير به ميرزا تقي خان داده بود آنچنان دسيسه هاي استعمارگران خارجي و عمال داخلي و برخي درباريان و آنان که دستشان از رانت ها و موقعيت ها و مواجب يامفت قطع شده بود در ذهن شاه نالايق کارگر افتاد که دستور عزل و سپس قتل امير را صادر کرد. اميري که در همان مدت کوتاه صدارتش کارهايي بس بزرگ و بنيادين براي نجات اين کشور از تحقير و عقب ماندگي انجام داد اميري که هم در عرصه سياست خارجي با استعمارگران مردانه مبارزه کرد و هم در عرصه داخلي تجزيه طلبان و منحرفان را سر جاي خود نشاند و هم ارتش و نظام اداري کشور را به سامان رساند و هم مدرسه دارالفنون که دانشگاهي معتبر و به معناي واقعي علمي و کاربردي بود را براي ساختن اين کشور بنا نهاد.

اميري که علاوه بر اين ها با خرافات و بدعت ها نيز مبارزه کرد و خون دل خورد تا به مردم ثابت کند که حرف هاي اين دعانويسان و رمالان و فالگيران درباره مسائلي مانند اين که مي گويند تزريق واکسن آبله باعث ورود جن و شيطان به بدن انسان مي شود حرف هاي مفت و بي اساسي بيش نيست اما جهل و ناداني که حکومت قجري از آن بسيار بهره مي برد در ميان مردم کم نبود و بر همين اساس حرف فالگيران و دعا نويسان بر بسياري از آنان بيشتر از امير لايقشان تأثير گذاشت و وقتي آن بقال و آن پيله ور جنازه بچه هايشان را که بر اثر ابتلا به آبله جان باخته بودند نزد امير آوردند امير چه غصه ها خورد و چه گريه ها که نکرد اميري که همه شرايط را براي تزريق واکسن آبله مهيا کرده بود و حتي به خاطر اين که مردم بيشتر ترغيب شوند جريمه تزريق نکردن را پرداختِ پنج تومان به خزانه دولت تعيين کرده بود اما برخي اين جريمه را پرداخت کردند ولي واکسن آبله را تزريق نکردند تا آنجا که در برخي کتاب ها آورده اند در روز ۲۸ ربيع الاول سال ۱۲۶۴ قمري به امير خبر دادند که در تمام شهر تهران و روستاهاي اطراف آن فقط ۳۳۰ نفر واکسن آبله کوبيدند.

به هر صورت اميرکبير اگر فرصت مي يافت مي توانست با ادامه اقدامات خردمندانه، دورانديشانه و دلسوزانه خود نقطه عطفي در تاريخ پيشرفت ايران به وجود آورد اما دولت هاي استعمارگري مثل انگليس و ديگراني که با روي کار آمدن امير منافع خود را به شدت در خطر مي ديدند با تحريک و همکاري عمال نفوذي و دسيسه چين ها و جاهلاني که منافع مادي و سياسي کوتاه مدت خود را بر پيشرفت و سرافرازي و اقتدار کشور ترجيح مي دادند با زمينه چيني متملقان و چاپلوسان درباري و غيردرباري و نابخردي و جهالت و فساد و خاله‌زنکي رايج در دربار شاهان قجري و ضربه خوردگان از اقتدار و صلابت امير خردمند ايران، همگي دست به دست هم دادند و خون اين بزرگ مرد را ناجوانمردانه بر زمين ريختند و اگر چه ياد و نام امير در ايران و بلکه جهان ماندگار شد و خون او قدر و بها و منزلت خون شهيد پيدا کرد اما گوهر وجود امير حتي اگر چند سال بيشتر براي اين ملک و مملکت باقي مي ماند قطعاً سرنوشت اين سرزمين چيز ديگري مي شد و علاوه بر پيمودن سريع پله هاي رشد و توسعه و پيشرفت و کسب اقتدار به دام استبدادي ديگر و در چنگ استعمارگراني جديدتر در اواخر حکومت قاجار و عصر پهلوي نمي افتاد.

به هر روي مثلث شوم استعمار، استبداد و ديکتاتوري داخلي و فساد درباري قجري، دسيسه چيني هاي خودفروشان و وطن فروشاني مثل ميرزا آقاخان نوري که فرمان قتل امير را از آن شاه جاهل و بي کفايت گرفت، وجود نازنين و موثر امير ايران زمين را از اين ملک و ملت گرفت. اميري که مثل همه انسان هاي غيرمعصوم اشتباهات و خطاهايي داشته اما در همان عمر ۴۶ ساله خود و صدارت کوتاه مدتش آنچنان مدبرانه و دلسوزانه و موثر به اين مردم و کشور خدمت کرد که تا هميشه نامش بر تارک تاريخ اين مرز و بوم و برتر از آن در قلوب مردم ايران مي درخشد و فرزانگان و رهبر بزرگي همچون امام خميني(ره) از او به بزرگي و مايه افتخار ياد مي کند و رهبر فرزانه انقلاب نيز در چند نوبت از جمله در فرازي از بياناتشان در ديدار هيئت دولت در هشتم شهريور ۸۴ درباره اميرکبير چنين مي گويند: «اميرکبير که يک چهره ماندگار در تاريخ ماست و واقعاً کارهاي بزرگي هم کرده، همه حکومت او سه سال بود؛ يعني يک سال از مدتي که بناست علي العجاله شما در اين مسئوليت مشغول باشيد، کمتر است؛ اما آنقدر اين کار، مهم و بزرگ و جدي بود که تاريخ اميرکبير را فراموش نمي کند...».